صد و بیستمین زادروز جواهر لعل نهرو

14.11.09 |


جواهر لعل نهرواگر گاندی پیشوای مردم هند در به دست آوردن استقلال‌شان بود، نهرو اندیشمند و سیاستمدار واقع‌بینی بود که توانست با پیشنهادها و اقدامات سازنده‌ی خود در پدید آمدن دولتی کارآمد و توانمند نقش اصلی را ایفا کند.

دولت‌مرد بزرگ هند و یار گاندی، جواهر لعل نهرو در الله‌آباد هند زاده شد. پیشینیان او کشمیری بودند، سرزمینی که تنش‌ها و مسائل آن از معضلات اصلی او در کارهای سیاسی‌اش بودند. الله‌آباد شهری است که هر دوازده سال بزرگترین مراسم مذهبی جهان در آن در کناره‌ی رود گنگ برگزار می‌شود. در ژانویه تا فوریه‌ی سال ۲۰۰۱ میلادی ۹۰ میلیون هندو در مراسمِ ویژه‌ای شرکت جستند و به باور کیش خود گناهان‌شان را در رود گنگ شستند.

نهرو مردی بود که همواره برای برپایی و استواری حکومتی کار می‌کرد که آشتی‌جو و به دور از دخالت‌های مذهبی باشد. اگر گاندی پیشوای مردم هند در به دست آوردن استقلال‌شان بود، نهرو اندیشمند و سیاستمدار واقع‌بینی بود که توانست با پیشنهادها و اقدامات سازنده‌ی خود در پدید آمدن دولتی کارآمد و توانمند نقش اصلی را ایفا کند. او همچنین در عرصه‌ی بین‌المللی به عنوان بنیانگذار کشورهای غیرمتعهد به شمار می‌آید که در عین ارتباط با بلوک‌های شرق و غرب به هیچکدام وابسته نبودند.

جواهر لعل نهرو در ۱۴ نوامبر ۱۸۸۹ در خانواده‌ای فرهیخته از برهمنان هند زاده شد. پدرش از وکیلان برجسته‌ی هند بود و فرزند را برای تحصیل عالی در سال ۱۹۰۵ به انگلیس فرستاد. نهروی جوان در کمبریج زیست‌شناسی و سپس در لندن حقوق خواند و در بیست و سه سالگی (۱۹۱۲) به عنوان وکیل به هند بازگشت.

در سال ۱۹۱۶ با ماهاتما گاندی آشنا شد و از آن پس یار و همکار او ماند. هنگامی که گاندی در سال ۱۹۳۳ از حزب کنگره‌ی مّلی بیرون آمد تا تلاش‌های سیاسی‌اش را فراحزبی دنبال کند، نهرو نقش اول را در این حزب پیدا کرد. اگرچه گاندی را بنیانگذار سیاست عدم خشونت و مبارزه‌ی منفی علیه انگلیس می‌شناسند، اما این نهرو بود که همواره برای حل مسئله‌ی هند به انگلیسی‌های استعمارگر آن زمان پیشنهادهای سازنده ارائه می‌داد.

با جدایی و استقلال هند و پاکستان در سال ۱۹۴۷ و کشته شدن گاندی توسط افراطیان هندو، نهرو به نخستوزیری هند رسید و به مدت ۱۷ سال در کنار مقام نخستوزیری، وزارت امور خارجه‌ی هند را هم اداره می‌کرد.

نهرو مرد تلاش

نهرو همواره در زندگی، مرد تلاش و پیشنهادهای سازنده و عملی بود. از هنگامی که پس از تحصیل در انگلیس به میهنش بازگشت تا زمانی که نخستوزیر شد، جمعاً ۱۴ سال به خاطر فعالیتهای سیاسی ضد استعماری زندانی بود. اّما در زندان نیز دست از کار نمی‌کشید. از او ۱۱ کتاب به یادگار مانده که دوتای آنها یعنی "نگاهی به تاریخ جهان" و "زندگی من" به اضافه‌ی بسیاری از نامه‌هایی که خطاب به دخترش ایندیرا، نخست‌وزیر پس از او است را در زندان‌ها نوشته است. اگر به این کتاب‌ها و مطالب دقیق آن که بی مراجعه به هیچ کتابخانه‌ای نوشته شده‌اند نگاهی بیافکنیم، از ذهن دقیق و حافظه‌ی سرشار نهرو در شگفت می‌افتیم.

نهرو برای ایرانیان چهره‌ای آشنا است اّما نکات ناشناخته در آثار و کار او بسیارند. محمود تفضلی که سالیان دراز سفیر ایران در هند بوده، پنج اثر از این شخصیت سیاسی و فرهنگی را به فارسی گردانده است که شناخته‌ترین آنها «نامه‌های پدری به دخترش» است. برای اینکه به نکات ناشناخته‌ی یادشده اشاره‌ای شده باشد، می‌توان نمونه آورد که ایندیرا گاندی دختر نهرو یعنی مخاطب نامه‌های او در پیشگفتار کتاب یادشده می‌نویسد: «اینها نامه‌هایی هستند که پدرم در زندان برایم نوشته بود». اّما آنچه در همان کتاب فارسی آمده تنها بخشی از نامه‌های نهرو به ایندیرا گاندی است که پیش از رفتن به زندان نوشته بوده است.

با تشکیل دولت نهرو در سال ۱۹۴۷ سیستم خانخانی و مهاراجه‌ها جای خود را به نظام جمهوری داد. نهرو گونه‌ای از سوسیالیسم را با دموکراسی درآمیخت و به مبارزه با فقر در هند پرداخت. در سیاست خارجی راهی میان بلوکهای شرق و غرب را در پیش گرفت، به طوری که توانست در بسیاری از تنشها و برخوردهای بین‌المللی مانند جنگ کره، مسئله‌ی هلند و اندونزی، مسئله‌ی تونس، مشکل چین، جنگ الجزایر و فرانسه، بحران کانال سوئز و خیزش در مجارستان، نقش میانجی ایفا کند. سیاست همزیستی مسالمت‌آمیز او از وی چنان شخصیتی ساخت که به سخنان و پیشنهادهایش در بحبوحه‌ی جنگ سرد از واشینگتون تا مسکو اهمیت ویژه‌ای می‌دادند.

ناکامی‌ها

اّما سیاست و کشورداری نهرو پیوسته با موفقیت همراه نبود. هنگامی که او در سال ۱۹۵۹ به دالایی‌ لاما رهبر مذهبی تبتی‌ها پناه داد ولی مسئله‌ی تبت را یک مسئله‌ی داخلی چین ارزیابی کرد، از سوی بسیاری در داخل و خارج هند، مورد انتقاد شدید قرار گرفت.

با حمله‌ی چین به سرزمین لّداخ یا تبت کوچک در هند، نهرو نیز مجبور به ترک سیاست عدم خشونت شد و دستور پاسخ نظامی به حمله‌های چین را داد. در مسئله‌ی کشمیر هم که موضوع اختلاف دیرین هند و پاکستان و چین است، سیاست آشتی‌جویانه‌ی او توفیق چندانی نداشت.

با این‌همه این نهرو بود که "جهان سوم" را بر سر زبانها افکند و به مفهوم "کشورهای بلوک آزاد" جان و ارزشی سیاسی داد. در یکی از نامه‌های او که در سال ۱۹۳۵ نوشته می‌خوانیم: «چگونه می‌توان باور کرد که می‌شود ملتی را برای همیشه سرکوب کرد آنهم مّلتی که برای آزادی تلاش می‌کند و آماده است بهای زیانهای تلاشهایش را هم بپردازد».

©abadi-online.com